Τέσσερα χρόνια αφότου οι αργυροπελεκάνοι στη λίμνη Μικρή Πρέσπα προσβλήθηκαν από τη γρίπη των πτηνών, με αποτέλεσμα τον αφανισμό κατά 60% της μεγαλύτερης αποικίας τους παγκοσμίως, επιστήμονες ερεύνησαν τα αίτια και κατέληξαν σε πολύτιμα, πρώτα συμπεράσματα.
Από τον Φεβρουάριο έως τον Απρίλιο του 2022, ο ιός σκότωσε σχεδόν 1.800 αργυροπελεκάνους στην Πρέσπα
Όπως προέκυψε από τη μελέτη για τον αφανισμό περισσότερων από 2.300 πουλιών σε υγρότοπους της Ελλάδας, οι αργυροπελεκάνοι στην αποικία της Μικρής Πρέσπας προσβλήθηκαν μέσω της επαφής τους με απεκκρίσεις άλλων προσβεβλημένων αλλά ασυμπτωματικών πουλιών από άλλα είδη (χήνες ή πάπιες), ενώ οι ροδοπελεκάνοι έμειναν «αλώβητοι» από τον ιό.
Το ενθαρρυντικό είναι ότι ο ιός, αν και ανιχνεύτηκε μετά το 2022, ξανά σε αργυροπελεκάνους, προκάλεσε πολύ μικρότερες απώλειες. Ωστόσο, αυτό δεν καθησυχάζει τους επιστήμονες, οι οποίοι παραμένουν σε εγρήγορση για πιθανό νέο στέλεχος με μεγάλα επίπεδα νοσηρότητας.
Την άνοιξη του 2022, οι πληθυσμοί του αργυροπελεκάνου Pelecanus crispus στη ΝΑ Ευρώπη υπέστησαν σοβαρό πλήγμα από επιζωοτία του ιού της γρίπης των πτηνών υψηλής παθογονικότητας. Πάνω από το 40% του αναπαραγωγικού πληθυσμού της ΝΑ Ευρώπης χάθηκε, δηλαδή περίπου το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους. Σχεδόν 2.300 αργυροπελεκάνοι πέθαναν στην Ελλάδα και άλλοι 190 θάνατοι καταγράφηκαν σε Αλβανία, Μαυροβούνιο και Ρουμανία.
Συντριπιτικές απώλειες
Η μεγαλύτερη αναπαραγωγική αποικία του είδους στη γη, στη λίμνη Μικρή Πρέσπα, υπέστη συντριπτικές απώλειες. Από τον Φεβρουάριο έως τον Απρίλιο του 2022, ο ιός σκότωσε σχεδόν 1.800 αργυροπελεκάνους στην Πρέσπα, δηλαδή περίπου το 60% της αποικίας.
Η επιζωοτία αυτή οδήγησε στη χειρότερη καταγεγραμμένη οικολογική καταστροφή για την άγρια ζωή της χώρας. Ωστόσο, δεν επηρεάστηκαν εξίσου όλες οι αναπαραγωγικές αποικίες στην Ελλάδα. Οι δυτικές παράκτιες αποικίες στον Αμβρακικό κόλπο και στις λιμνοθάλασσες του Μεσολογγίου δεν επλήγησαν, ενώ οι τέσσερις ανατολικές αποικίες, στη Μικρή Πρέσπα, τη λίμνη Κερκίνη, τη λίμνη Χειμαδίτιδα και τον ταμιευτήρα Κάρλας υπέστησαν ποικίλλες απώλειες, με τις περισσότερες να καταγράφονται στην αποικία της Πρέσπας.
«Το γεγονός ότι δεν επλήγησαν οι πληθυσμοί του Αμβρακικού και του Μεσολογγίου μπορεί να σχετίζεται με τις υψηλότερες θερμοκρασίες στην ΝΔ Ελλάδα αλλά και με την αλατότητα στις λιμνοθάλασσες που καθιστά τον ιό λιγότερο ενεργό σε σχέση με το γλυκό νερό. Επιπλέον, κατά την έρευνα το 2023, βρήκαμε νεοσσούς που είχαν αναπτύξει αντισώματα έναντι του ιού της γρίπης των πτηνών, κάτι που υποδηλώνει ότι μερικά πουλιά επιβίωσαν το 2022 και έτσι μετέφεραν αντισώματα στους νεοσσούς τους», εξηγεί στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Όλγα Αλεξάνδρου, δασολόγος- ορνιθολόγος και μέλος του τομέα έρευνας της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών.
Με θολό μάτι όσα επέζησαν από τον ιό
Σημαντική ένδειξη ότι κάποια από τα πουλιά επέζησαν από τη γρίπη των πτηνών και τώρα συνεχίζουν να αναπαράγονται είναι ο θολός τους κερατοειδής χιτώνας, εύρημα που σχετίζεται με πτηνά που έχουν νοσήσει από τον ιό και έχουν ξεπεράσει τη νόσο. Όσο για τους ροδοπελεκάνους, δεν προσβλήθηκαν καθόλου από τον ιό της γρίπης των πτηνών, παρά το γεγονός ότι φώλιαζαν δίπλα στα κουφάρια.
«Ο ιός έφτασε πιθανώς στην Πρέσπα με πουλιά που έρχονται να διαχειμάσουν από τις βόρειες χώρες και βρήκε γόνιμο έδαφος γιατί είναι πολύ κρύα η περιοχή και ο συγκεκριμένος ιός είναι πιο ενεργός σε χαμηλές θερμοκρασίες. Τον έφεραν μάλλον παπιά και χήνες που χρησιμοποιούν τις νησίδες των πελεκάνων αλλά τα ίδια, δεν νοσούν», λέει η κ. Αλεξάνδρου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ακριβώς πριν από την εκδήλωση της νόσου, κατά τη διάρκεια των ετήσιων μετρήσεων υδρόβιων πουλιών, στη Μικρή Πρέσπα καταγράφηκε τριπλάσιος αριθμός διαχειμαζόντων υδρόβιων πουλιών, σε σύγκριση με τα προηγούμενα χρόνια. Πολλά από αυτά τα είδη χρησιμοποιούν τις νησίδες φωλιάσματος των πελεκάνων ως θέσεις κουρνιάσματος και ξεκούρασης.
Κατά την περίοδο των μεσοχειμωνιάτικων μετρήσεων, οι περισσότεροι αργυροπελεκάνοι δεν έχουν ακόμα αφιχθεί στην Πρέσπα. Έτσι, πάπιες, χήνες, κύκνοι και άλλα πουλιά κάνουν ευρεία χρήση αυτών των ασφαλών καταφυγίων, απεκκρίνοντας μεγάλο αριθμό περιττωμάτων, μέσω των οποίων πιθανώς μολύνθηκαν στη συνέχεια οι αργυροπελεκάνοι με τον ιό της γρίπης των πτηνών.
Δεκαετίες για να ανακάμψει ο πληθυσμός
Σύμφωνα με την κ. Αλεξάνδρου, με την έρευνα γεννιούνται πιο πολλά ερωτήματα απ’ όσα απαντώνται, γιατί πολλά θέματα της γρίπης των πτηνών σχετικά με την άγρια ζωή δεν έχουν διευκρινιστεί.
«Για έναν ιό που χτύπησε το 2022 και στη συνέχεια μεταλλάσσεται, δεν γνωρίζουμε, αν η μείωση της θνησιμότητας οφείλεται στη μικρότερη νοσηρότητα του ιού ή αν τα πουλιά έχουν αναπτύξει ανοσία απέναντί του. Υπάρχουν πολλά θολά σημεία και είναι αποθαρρυντικό ότι δεν γίνεται σχετική έρευνα στη χώρα μας, όταν υπάρχουν τεράστιες απώλειες άγριας ζωής σε όλο τον κόσμο και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει κατατάξει τον ιό της γρίπης των πτηνών σε υψηλή προτεραιότητα και για την ανθρώπινη υγεία».
Οι επιστήμονες παραμένουν πάντως σε εγρήγορση καθώς ο ιός έχει και φέτος «χτυπήσει» ήδη στη δυτική Ευρώπη όπου έχουν πεθάνει πάνω από 80.000 γερανοί και άλλα είδη άγριων πουλιών. Ακόμα δεν έχει εμφανιστεί στην Ελλάδα, αλλά για την κ. Αλεξάνδρου, τίποτα δεν μπορεί να αποκλειστεί καθώς μπορεί το φετινό στέλεχος να έχει μεγάλα επίπεδα νοσηρότητας.
Όσο για την αποικία αργυροπελεκάνων της Πρέσπας, εκτίμησή της είναι ότι ο πληθυσμός δεν μπορεί να ανακάμψει γρήγορα γιατί τα πουλιά αυτά έρχονται σε ηλικία αναπαραγωγής στα 3-4 τους χρόνια με έναν νεοσσό το χρόνο.
«Σε μεγαλόσωμα πουλιά με τέτοια χαρακτηριστικά και μετά από σημαντικό πλήγμα, παίρνει δεκαετίες για να ανακάμψει ο πληθυσμός τους. Επιπλέον, πέρσι με την πρωτοφανή ξηρασία, τσακάλια και άλλα ζώα μπόρεσαν να προσεγγίσουν τις νησίδες όπου υπήρχαν φωλιές και σκότωσαν εκατοντάδες νεοσσούς πελεκάνων. Σε αυτό το αβέβαιο περιβάλλον, λοιπόν, δεν ξέρουμε πότε θα φτάσει η Πρέσπα πάλι στο επίπεδο του 2022 με τα 1.400 ζευγάρια αργυροπελεκάνου».
Η έρευνα διεξήχθη σε συνεργασία της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών (ΕΠΠ) και του ερευνητικού ινστιτούτου IREC/CSIC του Πανεπιστημίου Castilla-La Mancha της Ισπανίας, το οποίο ειδικεύεται στην έρευνα μολυσματικών νόσων των άγριων πουλιών. Η ομάδα της ΕΠΠ πραγματοποίησε τις δειγματοληψίες, με την επιστημονική ευθύνη της κ. Αλεξάνδρου και του βιολόγου Γιώργου Κατσαδωράκη.
